Кез келген зомби-апокалипсисте «нөлінші пациент», яғни ең бірінші ауырған адам болады. Ол кейін бұл індетті бүкіл әлемге таратады. Бірақ алғашқы тірі өлік (зомби) пайда болмас бұрын, ең алдымен вирус шығуы керек қой. Мәселен, біреу вирус құйылған құтыны байқамай түсіріп алды, әлдекімді маймыл тістеп алды немесе құпия зертхана адамдарға тәжірибе жасап жатқанда, олардың біреуі қашып кетті. Ал біздің жағдайда бұл вирустың пайда болу тарихы өте қарапайым – ешкім түк істемей оңай әрі көп ақша табу жолын ашты.
19 қазанда Steam платформасында кезекті Next Fest басталды. Бұл – шағын студиялар өздерінің әлі жарыққа шықпаған жаңа ойындарын көрсетіп, жұртқа тегін ойнап көруге (демо-нұсқасын) мүмкіндік беретін апталық. Бұл жерді ойын шығарушылар жұрттың назарын аударып, алғашқы жазылушыларын жинау үшін таласатын көрме (витрина) десек те болады. Елестетіп көріңізші: сіз балмұздақ сатуға шықтыңыз, бірақ қасыңызда тағы 7000-ға жуық адам бар және олардың бәрі де балмұздақ сатып тұр. Аталған фестиваль дәл осындай форматта өтті (көрмеде ойын түрлері көрсетілді). Осыншама ойын шынымен де көп пе? Өткен жылғы қазан айымен салыстырсақ, ол кезде бар-жоғы 900 шақты ғана ойын таныстырылған болатын. Неліктен биыл олардың саны күрт өсіп кетті деп ойлайсыз? Көп ойландырмай өзіміз-ақ жауабын айтайық. Ондағы әрбір үшінші ойын жасанды интеллекттің көмегімен жасалған және бұл олардың сипаттамасында ашық көрсетіліп тұрды.
Мұндай жасанды интеллектпен жасалған ойындардың (нейрослоп) нақты санын дөп басып айту қиын. Әр жерде түрлі сан айтылады, бірақ орташа есеппен алғанда олар барлық ойындардың шамамен 36% құрайды. Дегенмен, бұл жағдайдың тағы бір қызық тұсы бар. Kotaku басылымының журналисі браузеріне осындай ойындарды арнайы белгілеп көрсететін қосымша орнатып көріпті. Сөйтсе, Steam алгоритмі оған ойнауға ұсынған демо-ойындардың үштен екісіне жуығы дәл осы жасанды интеллекттің көмегімен жасалған ойындар болып шыққан.

Фестиваль аяқталып, Valve компаниясы ең көп ойналған 50 демо-ойынның тізімін көрсеткенде, олардың ішінде жасанды интеллект қолданылған небәрі 4 ойын ғана болып шықты. Бұл үлкен айырмашылық адамдардың нейрослопқа (ЖИ жасаған сапасыз дүниеге) деген көзқарасын айқын көрсетеді: мұндай контент күннен-күнге қаптап жатыр, бірақ саны өскенімен, жұрттың оған деген қызығушылығы артып жатқан жоқ. Түптеп келгенде, слоп – бар болғаны бір ғана зомби. Ал жалғыз зомби ештеңе істей алмайды, оған бүкіл халыққа жаппай тарайтын вирус керек. Және ол вирус – вайбкодинг (vibecoding). Әрине, сіз «слоп вайбкодингтен бұрын пайда болды, ал бұл бәленің басты себепкері жасанды интеллект» деп дауласуыңыз мүмкін. Дегенмен, жасанды интеллектті дәл сол вирус жасап шығарылған құпия зертхана деп елестетіп көрейікші.
Бір жылдың екі жаршысы
«Вайбкодинг» сөзі 2025 жылдың ақпан айында пайда болды. Оны OpenAI компаниясының негізін қалаушылардың бірі әрі Tesla-ның жасанды интеллект бойынша бұрынғы директоры Андрей Карпаты ойлап тапқан. Х желісіндегі жазбасында ол код жазудың бұл жаңа әдісін былай сипаттаған: кодтың бар-жоғына бас қатырмай, тек процестен ләззат алу (вайб ұстау) керек. Карпаты мұны дәстүрлі бағдарламалауға жатқызбайды. Ол жай ғана не істеу керектігін айтады, дайын болған дүниені көшіріп алып, іске қосады, сонда барлығы өздігінен жұмыс істей береді.
Бұл әдістің басты мәні мынада: адам не істеу керектігін қарапайым сөзбен түсіндіреді, ал нейрожелі оған код жазады. Жазылған кодты ешкім оқып, тексеріп жатпайды – бәрі өздігімен жұмыс істеуге жіберіледі. Нәтижесін тек бағдарламаның іске қосылған-қосылмағанына және өзіне тапсырылған жұмысты істеп тұрғанына не істемегеніне қарап қана бағалайды. Ал егер бағдарлама қате беріп, істемей қалса, оны нейрожеліге қайта жүктейсіз, ол барлық қатені өзі жөндеп шығады. Бұл тура бір «осы жаттығуды күнде бір рет жасасаңыз, арқаңыз ауырмайды» дейтін әзілге ұқсайтын өте оңай процесс. Бастапқыда мұны ойлап тапқан адамдар тек демалыс күндері ермек қылатын көңілді іс болады деп есептеген. Яғни, тек жеке өзіңізге қажетті бір ғана мәселені шешетін қарапайым қсымша құрастырып алу. Бірақ санаулы айдың ішінде бұл ұғымның аясы кеңейіп, тіпті кәдімгі бизнес-модельге айналып кетті. «Бір жол код жазбай-ақ қосымша жасауға көмектесеміз» деп уәде беретін қызмет түрлері де қаптап шыға келді.
Қараша айында Collins Dictionary сөздігі «вайбкодинг» терминін 2025 жылдың басты сөзі деп таныды. Олар бұған мынадай анықтама берді. Кодты қолмен жазып отырмай, жасанды интеллектке не істеу керектігін сөзбен түсіндіру арқылы қосымша немесе сайт жасау.

Бір айдан соң америкалық Merriam-Webster сөздігі де өздерінің жыл сөзін таңдады. Ол «слоп» (slop) сөзі болды. Тарихқа үңілсек, XVIII ғасырда бұл сөз «сұйық лай» дегенді білдірген екен. Кейінірек оны ешқандай құны жоқ, түкке тұрғысыз нәрселерді сипаттау үшін қолдана бастаған. Ал қазіргі оның басты мағынасы – жасанды интеллекттің көмегімен жаппай жасалып жатқан сапасыз цифрлық контент.
Сөйтіп, бір ғана жылдың ішінде вирус та, оны алғаш жұқтырушы да белгілі болды. Бірақ, әзілді қойып байыппен қарасақ, бұл екеуінің тікелей байланысы бар екеніне күмән келтіруге де болады. Неге десеңіз, сапасыз дүние (слоп) қай кезде де болған және бола береді, тек бұрын атауы басқаша еді. Ал вайбкодинг, керісінше, білікті бағдарламашыға жақсы көмекші бола алады. Өйткені маман жасанды интеллекттің қателерін өзі жөндеп, оның жазған кодын тек жұмысты бос парақтан бастамаға дайын негіз ретінде ғана қолданады. Бірақ қалай десек те, екеуінің шыққан тегі бір, сондықтан өзара байланыс бәрібір бар.
Steam: слоп (сапасыз ойын) сатылмайды, бірақ каталогты жаулап алған
2024 жылдың қаңтарынан бастап Valve компаниясының жаңа ережесі күшіне енді. Оған сәйкес, әзірлеушілер ойынды жасау барысында генеративті жасанды интеллектті (ЖИ) қолданған болса, оны ойынның парақшасында міндетті түрде көрсетуі тиіс. Осы ереженің арқасында басқа еш жерде жоқ бірегей статистика жиналды. 2026 жылдың жазында Habbo Hotel-дің бұрынғы басшысы Сулка Харо осы деректердің басын біріктіріп, зерттеп шықты. Ол 2023 жылдың шілдесі мен 2026 жылдың шілдесі аралығында Steam-де жарық көрген барлық 53 597 ойынды тексеріп, мынадай қорытынды жасады.
«ЖИ қолданылды» деген белгісі бар ойындардың үлесі өте тез өсіп келеді: 2024 жылы шыққан ойындардың – 10,9%-ы, 2025 жылы – 19,9%-ы, ал 2026 жылдың бірінші жартысында 30,8%-ы осындай. Бұл нағыз індеттің таралуына ұқсайды, солай емес пе? Ал жасанды интеллекттің көмегінсіз, тек адам еңбегімен жасалған ойындардың саны айтарлықтай өспеген: бұрын айына орта есеппен 1030 болса, қазір 1320-ның төңірегінде. Егер өсім осы қарқынмен жалғаса берсе, 2027–2028 жылдары тізімдегі әрбір екінші ойын нейрожелінің қатысуымен жасалатын болады.
Бірақ бірдеңені жасап шығару мен оны сату – мүлдем екі бөлек нәрсе, мұны статистика да айқын көрсетіп отыр. 2026 жылдың бірінші тоқсанында жаңа ойындардың 28%-ы жасанды интеллекттің (ЖИ) көмегімен жасалған, бірақ олар жалпы сатылымның тек 17%-ын ғана құраған. Ал екінші тоқсанда мұндай жаңа ойындардың үлесі 33%-ға көбейгенімен, сатылымы тіпті 10%-ға дейін құлдырап кеткен. Бірақ Хароның айтуынша, ЖИ көмегімен шыққан ойындар басқалардан көбірек сәтсіздікке ұшырайды деген пікір жаңсақ. Жалпы алғанда, Steam жаңа ойындар үшін өте қатал орта – мұндағы ең танымал ойындардың 1%-ы ғана барлық пайданың 94%-ын қалтасына басады. Осы ретте мына екі нәрсенің басын ашып алу маңызды. Біріншіден, ЖИ жасаған ойын кәдімгі ойыннан міндетті түрде нашар болады деген сөз емес (өйткені кәдімгі ойынның артында да түк қолынан келмейтін шорқақ адамдар тұруы мүмкін). Екіншіден, ең басты мәселе – мұндай ойындардың тым қаптап кеткені соншалық, олардың арасынан шынымен ойнауға тұрарлық жақсы дүниені табу қиынға соғып тұр.

Тағы бір өте маңызды жайтты айта кету керек: Steam-дегі «жасанды интеллект қолданылды» деген белгі көбінесе бағдарламалау кодына емес, суреттерге (графикаға) қатысты қойылады. Мәселен, қазан айындағы фестивальге қатысқан ЖИ-ойындардың төрттен үші нейрожеліні тек графика үшін пайдаланған, ал код жазуға қолданғандары 23%-дың шамасында ғана. Оның үстіне, 2026 жылғы қаңтар айынан бастап Valve компаниясы әзірлеушілерден бағдарлама жазуға ЖИ-көмекшілерді пайдаланғанын міндетті түрде көрсетуді талап етпейтін болды. Енді бұл белгі тек ойыншының көзі көріп, құлағы еститін дүниелерге (сурет, анимация, дыбыс) ғана қойылады. Сондықтан Steam-де вайбкодинг (ЖИ арқылы код жазу) көзге аса көрінбейді. Демек, жасанды интеллекттің көмегімен жасалған ойындардың нақты үлесі ресми көрсеткіштен әлдеқайда көп екені анық. Шын мәнінде қанша ойынды ЖИ жасап шығарғанын елестетудің өзі қиын. Ал енді смартфонға жүктеп алатын қосымшаларға келсек, мұндағы жағдай тіпті ушығып тұр. Ойын – көп уақыт пен үлкен ресурсты талап ететін өте күрделі механизм. Ал қосымшаны тез әрі арзан жасап шығаруға болады. Қазіргі заманда, тіпті қосымша жасауды мүлдем білмейтін адам да оны оп-оңай жасай береді.
App Store: ақырғы кедергілер жойылды
Бір қызығы, қазір нарықта қосымшалардың көптігі соншалық, жаңасын шығарудың қажеті де болмай қалды. Статистикаға сүйенсек, 2016-2024 жылдар аралығында App Store-да жарық көретін жаңа қосымшалардың саны екі есеге жуық азайған. Өйткені қазір кез келген қажеттілікке арналған бағдарлама бар. Мысалы, сіз шығындарыңызды есептеп отыратын бір қосымшаға әбден үйрендіңіз, ендеше басқасының қажеті қанша? Егер жаңасы өміріңізді айтарлықтай жеңілдетпесе, оған ауыса қоймайсыз, ал ауысқан күннің өзінде басқа интерфейске дағдылану қиынға соғады. Бұл кенеттен жұмыстан шыға салып, «ертең танымал рэпер боламын» деп армандағанмен тең.
Бұл жағдай қашан күрт өзгерді деп ойлайсыз? Әрине, 2025 жылы! Бұған дәлел ретінде Sensor Tower компаниясының дерегін келтірейік. Сол жылы App Store-да жаңадан 600 мыңдай қосымша шығып, алдыңғы жылмен салыстырғанда 30 пайызға өскен. Ал 2026 жылдың алғашқы алты айында ғана 560 мыңдай қосымша қосылды. Бұл дегеніміз небәрі жарты жыл ішінде тұтас бір жылдық көрсеткішке жақындадық деген сөз. Осылайша, 890 мың қосымша шыққан 2016 жылғы рекордтың жаңаруына аз-ақ қалды. Бірақ ол кездегі өсімді түсінуге болатын еді: заманауи смартфондар енді ғана шығып, қосымшалар адамның тұрмысын жеңілдету үшін шынымен керек болатын. Ал қазіргі жаппай көбеюдің себебі басқа, бүгінде қосымшаны кез келген адам еш қиындықсыз жасай алады.

2016 жылдан бергі тағы бір үлкен өзгеріс – қазір қосымшаларды кез келген адам жасай беретін болды. Бұрын бұл тек нағыз бағдарламашылардың қолынан келсе, бүгінде код жаза алмайтындар да бағдарлама жасайды. Олар Replit, Bolt, Claude Code немесе Codex платформаларына не керек екенін жай сөзбен жазады да, дайын дүниені ала салады. Алайда, смартфон қолданушыларының қатары енді бұрынғыдай өсіп жатқан жоқ, шегіне жетті деуге болады. Қазір бәрінің қолында телефон бар. Сонда мына қаптап кеткен сапасыз дүниелерді кім жүктеп жатыр дерсіз? Жауабы өте қарапайым: ешкім де.
Жаңа бағдарламалар екі есе қаптап кеткенімен, App Store-да оларды жүктеп алу небәрі 2%-ға ғана өскен. Apple бұл жағдайға екіжақты қарайды: сөз жүзінде жаңа әзірлеушілерді қуана қарсы алатынын айтады, бірақ іс жүзінде Replit пен Vibecode сияқты вайбкодингке арналған қосымшаларды үнсіз бұғаттап, тіпті дүкеннен мүлдем өшіріп тастады. Бұл олардың «мұндай пайдасыз дүниелеріңді жасай беріңдер, тек біздің платформадан аулақ жүріңдер» дегенімен тең.
Бұл құбылыстың үлкен бір кемшілігі бар: көбінесе вайбкодингпен өзінің не істеп жатқанын мүлдем түсінбейтiн адамдар айналысады. Демек, олар үшін қауіпсіздік те, бұл бағдарламаның шынымен керек-керек еместігі де маңызды емес. Ал тоқтаусыз ағылып жатқан мұндай сапасыз дүниелер біздің интернетіміздің тәртібін қадағалайтын мамандарға (мейнтенерлерге – бағдарламалардың сапасын, дамуы мен дұрыс жұмыс істеуін бақылайтын жауапты әзірлеушілерге) үлкен кедергі келтіреді.
Жасап шығару арзан, ал тексеру қымбатқа түседі
Мұндағы тағы бір құбылысты айта кету керек. Бұл – open code, яғни коды ашық қосымшалар мен сервистер. Әдетте мұндай дүниелер тегін болады. Шын мәнінде, интернеттің өте үлкен бір бөлігі тек еріктілердің (волонтерлердің) күшімен жұмыс істеп тұрған жобаларға сүйенеді. 2025 жылдың күзінде он бірдей қордың бірігіп жазған ашық хатындағы мәліметке қарасақ, осындай жобаларды қадағалап отыратын мамандардың (мейнтенерлердің) 60%-ға жуығы бұл еңбегі үшін ешқандай ақша алмайды екен. Демек, әлдебір танымал сервистердің дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз етіп отырған адамдар мұны тек өз қалауымен, ішкі қызығушылығымен жасайды. Олардың басты мақсаты – ақша табу емес.
Мысал ретінде curl бағдарламасын алып көрейік. Бұл – деректерді тасымалдауға арналған шағын ғана қосымша (утилита), бірақ ол әлемдегі миллиардтаған құрылғыда жұмыс істеп тұр. 2019 жылдан бастап бұл жобада «баг-баунти» (қате тапқаны үшін ақша төлеу) бағдарламасы болды: маман-зерттеушілерге жүйенің осал тұсын тапқаны үшін сыйақы берілетін. Алты жылдың ішінде бұл бағдарлама 78 нақты қате үшін 86 мың доллар төлеген екен. Бірақ нейрожелілер пайда болғаннан кейін, оларға жалған есептер жаңбырша жауа бастады. Бұл есептер бір қарағанда өте сенімді әрі сауатты жазылғандай көрінгенімен, іс жүзінде мүлдем жоқ қателерді сипаттайтын еді. 2025 жылдың ортасына қарай мұндай өтірік өтінімдер барлық есептің бестен бір бөлігіне жетті. Егер бұрын келіп түскен әрбір жетінші өтінім шын болып расталса, қазір жиырмасының біреуі әрең расталатын болды. Сurl-ды жасап шығарған Даниэль Стенберг мұндай жалған есеп жіберген адамдарды жұрт алдында ұялтып, тәртіпке шақырмақ та болды. Алайда одан еш нәтиже шықпады. Ақыры амалы таусылған ол 2026 жылдың қаңтарында бұл бағдарламаны біржолата жауып тастауға мәжбүр болды.

Дәл осындай шешімді басқа жобалар да қабылдады. Мысалы, Митчелл Хашимото өзінің Ghostty терминалына алдын ала келісілмеген жасанды интеллект (ЖИ) кодын жіберуге тыйым салды. Gentoo Linux пен NetBSD жүйелері нейрожелі жазған кодтан мүлдем бас тартты. Ал tldraw жобасының негізін қалаушы Стив Руис бөгде адамдардан келетін кодты өзгерту туралы ұсыныстарды (пул-реквесттерді) автоматты түрде жауып тастауға көшті. Ол тіпті мынадай күлкілі әрі ақылға сыймайтын жағдайды айтып берді: ол өзі ЖИ көмегімен асығыс жаза салған тапсырмаларды басқа адамдар алып, өздерінің нейрожелілеріне орындауға береді екен. Сөйтіп, екі жақтан да тек жасанды интеллект жұмыс істеп жатады. 2026 жылдың ақпан айында GitHub платформасы мұндай ұсыныстарды (пул-реквесттерді) толығымен өшіріп тастауға мүмкіндік беретін баптау қосты. Flux CD жобасының маманы (мейнтенері) Стефан Продан бұл болып жатқан жағдайды «мейнтенерлерге жасалған сапасыз дүниелердің (слоптың) DDoS-шабуылы» деп атады.
Мұның себебі мен логикасы өте қарапайым. Қазір есеп немесе кодқа өзгерісті ЖИ арқылы санаулы секундтарда жасап шығаруға болады. Бірақ оны тексеріп, қабылдауға немесе кері қайтаруға кәдімгідей уақыт пен зейін керек. Яғни, бірдеңені жасап шығару уақыты нөлге дейін қысқарды, ал оны тексеру уақыты бұрынғыдай ұзақ күйінде қалды. Ең жаманы сол – бұл жұмысы үшін көк тиын да алмайтын еріктілер өз уақытын сарп етуге мәжбүр.
Қауіпсіздік: әдемі көрінгеннің бәрі қауіпсіз емес
Енді тікелей қауіпсіздік мәселесіне оралайық. Ойындардағы немесе әлеуметтік желідегі слоп – нақты қауіп төндіретін нәрседен гөрі, адамның жүйкесіне тиетін, шаршататын дүние. Бірақ бағдарламалау кодындағы слоп – мүлдем басқа әңгіме. Соңғы кездегі бұған қатысты ең шулы оқиға – Moltbook жобасы. Бұл өзінше бір «ЖИ-агенттерге арналған әлеуметтік желі», жаңадан шыққанда ол туралы естіген де боларсыздар. Алайда ішінде адамдар жоқ, жасанды интеллект тек өзімен-өзі сөйлесетін виртуалды әлем. Ол 2026 жылдың басында интернетте қатты танымал болып кетті. Оның авторы Мэтт Шлихт бұл платформа үшін өзі бірде-бір жол код жазбағанын айтып, жұрт алдында мақтанған еді. Яғни, өзінің қандай «мықты» әрі «жалқау» екенін көрсеткісі келді. Алайда, қаңтар айының соңында Wiz компаниясының мамандары небәрі бірнеше минуттың ішінде сайттың деректер қорына кіретін кілтті (парольді) тауып алды. Сұмдығы сол, бұл құпия кілт кез келген адам көре алатын ашық кодтың ішінде тұрған. Соның кесірінен 1,5 млн API-токен, 35 мыңдай пошта және ішінде OpenAI кілттері бар жеке хаттар жұртқа жария болып кетті. Оған қоса, әлгі 1,5 миллион «агенттің» артында небәрі 17 мың ғана адам (бір адамға 88 боттан) тұрғаны әшкереленді.

Wiz мамандары бұл вайбкодингке тән қалыпты жағдай екенін айтады. Мәселен, шведтік Lovable құралымен жасалған 1645 қосымшаның 170-інде қолданушылардың жеке деректері ашық-шашық жатқаны анықталды.
Бұл үлкен індет. Veracode мәліметі бойынша, тілдік модель жазған кодтардың 45%-ында қауіп бар. 2025-2026 жылдары кодтағы көзге көрінетін қателер 60-76%-ға азайып, бағдарламалар бірден жұмыс істейтін болғанымен, қауіпсіздік жағы жақсармаған. Бұдан үлкен парадокс туындайды: әдемі код нашар кодтан әлдеқайда қауіптірек. Себебі мінсіз көрініп тұрған бағдарламаға адамдар тез сеніп қалады да, оның ішін мұқият тексеруге жалқауланады.
Еңбек – сапасыздықтан сақтайтын басты сүзгі
Бұл оқиғалардың барлығын біріктіретін басты себеп – өнімнің жасалу процесінде жатыр. Бұрын адамның төккен тері мен еңбегі сапасыз дүниелерді өздігінен сүзіп тастайтын. Мысалы, ойын жасауға графиканы өзің сызуға немесе маман жалдауға тура келетін. Біреудің жүйесінен қате тапқың келсе, сол кодты отырып түсінуге мәжбүр едің. Ал App Store-ға бағдарлама шығару үшін код жазудың ең болмағанда әліппесін білу шарт тұғын. Осы қиындықтар мен күш-жігерді ешкім арнайы «сүзгі» деп атамағанымен, дәл осы кедергілер интернеттің қоқысқа, яғни шала-жансар, түкке тұрғысыз дүниелерге толып кетуінен сақтап келді.

Бірақ жасанды интеллект бұл табиғи сүзгіні жойды. Әрине, бәрі бірдей нашар емес: бұрын бағдарламалауды білмейтін мыңдаған адам қазір ЖИ көмегімен керемет дүниелер жасауда. Тіпті Steam-дегі қаптаған сапасыз ойындардың арасынан да жұрт ойнауға тұрарлық жақсыларын тауып алады. Дегенмен, негізгі проблема мынау: қазір бағдарлама немесе ойын жасау тегін әрі оп-оңай болғанымен, оны тексеріп-қадағалау бұрынғыдай қиын. Ең сорақысы, бұл машақатты авторлар емес, мүлдем басқа адамдар тартып отыр. Олар - мыңдаған ұқсас ойынды көріп жалыққан ойыншылар, Apple қызметкерлері, тегін жұмыс істейтін мамандар мен қауіпсіздік сарапшылары. Сайып келгенде, зомби-апокалипсис киноларындағыдай жағдай орнады: қарапайым жұрт жанармай үшін жаға жыртысып жатқанда, бай-шықайлар жайлы бункерде тығылып отырады. Қорқынышты фильмдердегі жағдай өмірде де дәл осылай қайталанып жатқан сыңайлы.



