Әлем тарихын білу, әр заманның қыр-сырын түсіну үшін міндетті түрде оқулық оқып, тарихи кітаптарды ақтарудың қажеті жоқ. Көркем әдебиет те жетіп жатыр. Ең бастысы – сол дәуір тынысын шынайы жеткізе алатын авторлар мен романдарды дұрыс таңдай білу. Tamga Media өз топтамасын ұсынады.
Антика заманы
«Мен – Клавдиймын», Роберт Грейвс
Бұл роман – өз туыстарының арасындағы қырғыннан аман қалып, Рим императоры болған Клавдийдің өз атынан жазылған естелігі. Бұл кітапты оқыған соң, достарыңызбен еркін пікір алмаса аласыз. Онда ерте Империя тұсындағы биліктің құпиялары ашылады. Мысалы, негізгі күш императордың қолында болғанын, ал сенат тек заңдастырушы құралға айналғанын түсінесіз. Сондай-ақ билеуші әулеттердің елді қалай басқарғаны айтылады: олар неке, бала асырап алу және ақсүйектермен одақтасу арқылы билікті ұстап тұрған. Тұтас мемлекеттің тағдыры неліктен бір ғана адамның көңіл-күйіне тәуелді болғаны баяндалады.
Кітап адамды сарай ішіндегі шиеленіскен оқиғаларға бір-ақ батырады – нағыз саяси триллер дерсің.
Автор Тацит, Светоний мен Дион Кассий сияқты көне тарихшылар еңбегін негізге алған, бірақ олардың жазғандарында өсек-аяң мен үгіт-насихат та жетерлік. Дәуірдің рухы өте дәл берілген, тек кей тұсымен келіспеуге болады.
«Адрианның естеліктері», Маргерит Юрсенар
Бұл кітапты император Адрианның мұрагері Марк Аврелийге жазған хаты деуге болады. Онда ол өз өмірі мен билігі туралы, империяның ертеңі не болатыны жайлы жазады. Мұнда Рим империясының нағыз мықты кезі туралы айтылады. Ол кезде Рим әскері, заңдары мен басқару жүйесі мықты қалыптасқан өте алпауыт мемлекет болған. Бұл – тұтас бір халықты басқарып отырған адамның ойлары. Кітапты оқи отырып, стоицизм философиясымен және «дұрыс басшы» қандай болуы керек деген идеямен танысасыз.
«Камо грядеши» (Қайда барасың?), Генрик Сенкевич
Кітапта Нерон патшаның заманындағы Рим ақсүйек жігіті мен христиан қыздың махаббаты туралы баяндалады. Оқиға Римдегі үлкен өрт пен христиандарды қудалау кезінде болады. Романда империя сарайының шектен шыққан байлығы мен азғындығы, императорға табыну мен халықты ойын-сауықпен қорқытып, басқарғаны көрсетілген. Сондай-ақ Римде христиан дінінің қалай пайда болғаны баяндалады. Бұл тарихи роман болса да, автор христиандарды тым идеал етіп, ал Римді рухани құлдыраған мемлекет ретінде сипаттайды.
Орта ғасырлар
«Раушан атауы», Умберто Эко
XIV ғасырдағы бір монастырьда адамдар бірінен соң бірі түсініксіз жағдайда өле бастайды. Монах Вильгельм Баскервильский осы қылмыстардың ізіне түседі. Бірақ бұл тек детектив емес, мұнда орта ғасыр адамының қалай ойлағаны, дін мен заңның қалай жұмыс істегені айтылады. Ол кезде монастырь жай ғана шіркеу емес, бүкіл саясат пен білім тоғысқан орталық еді. Кітаптан шіркеудің халықты қалай бақылауда ұстағанын, инквизицияның қалай жазалағанын және білімнің неліктен қауіпті саналғанын көресіз. Осы әлемге кіргіңіз келсе, ұзын-сонар әңгімелерге дайын болыңыз. Кітап зейін қойып, оқуды талап етеді.
«Қарғыс атқан патшалар», Морис Дрюон
Бұл кітапты нағыз тарихи «Тақтар ойыны» деуге болады. Мұнда XIV ғасырдағы Франция тағы үшін талас болған аяусыз күрес, саяси айла-шарғылар мен құпия өлімдердің бәрі бар. Оқиға атақты Капетингтер әулетінің қалай құлағанын, оның арты қалай үлкен соғысқа ұласқанын баяндайды. Кітапты оқи отырып, ол заманда патша билігі, шын мәнінде, қаншалық әлсіз болғанын, байларға, шіркеуге қалай тәуелді болғанын түсінесіз. Мұрагердің болмауы елді қалай құрдымға жіберетіні де жақсы жеткізілген. Осылай, бір әулеттің ішкі дағдарысы қалай халықаралық үлкен қақтығыстарға ұласқанын біле аласыз. Шын мәнінде, бұл – бүгінгі Еуропа саясаты мен үлкен ақшаның билікке қалай әсер ете бастағаны туралы нағыз шытырман оқиғасы бар туынды.
Ренессанс
«Қасқыр іні», Хилари Мантел
Бұл кітап сізді VIII Генрих билеген Англияға алып барады. Шығармада Томас Кромвельдің қалай билікке келгені баяндалады. Ол – патша сарайындағы ең ықпалды адамдардың бірі, реформалардың авторы әрі мемлекеттің негізгі басқарушысы. Туынды сол замандағы Англия тарихын өте дәл сипаттаған. Мұнда мемлекеттік басқару жүйесінің қалай пайда болғаны жазылған. Сондай-ақ патшаның ажырасуы неліктен үлкен саяси дағдарысқа әкелгені және шіркеу реформасының патша билігін қалай күшейткені көрсетілген.
«Парфюмер», Патрик Зюскинд
Бұл кітап XVIII ғасырдағы Францияның көшелеріндегі лас, жағымсыз иіс сән-салтанатпен қалай қатар жүргенін сипаттайды. Оны оқи отырып, қарапайым халықтың қандай ауыр жағдайда өмір сүргенін, қоғамның бай-кедей болып қатты бөлінгенін түсінесіз. Шығарма қазіргідей тазалық пен жайлылық жоқ замандағы Еуропаның шынайы бейнесін көрсетеді. Сонымен бірге кейіннен енгізілген тазалық реформаларының неліктен көп өзгергенін түсініп, тарихқа мүлдем басқа қырынан қарайсыз.
Ресей империясы
«Соғыс және бейбітшілік», Лев Толстой
Бұл – Наполеон соғыстары туралы болғанымен, шын мәнінде XIX ғасырдың басындағы Ресей ақсүйектерінің шынайы өмірін сипаттайтын кітап. Толстой сол заманғы элитаның қалай өмір сүргенін, отбасындағы қарым-қатынастарды, саяси шешімдер мен жұмысын бүге-шігесіне дейін көрсетеді. Мұнда салтанатты кештер (балдар), бала тәрбиесі мен сол кездегі мәдениет егжей-тегжейлі жазылған. Кітапта француз тілі де, тарих та өте көп. Автор сол дәуірді дәл сипаттау үшін естеліктермен, хаттармен, архивтермен мұқият жұмыс істеген. Қысқасы, бұл – тарихи детальдар нақты көрсетілген сол заманның нағыз энциклопедиясы.
Көшпенділер әлемі және Қазақ хандығы
«Көшпенділер», Ілияс Есенберлин
Бұл трилогия «Алмас қылыш», «Жанталас» және «Хан Кене» романдарынан тұрады. Кітапта XV-XIX ғасырлар аралығындағы қазақ халқының бостандық жолындағы күресі толық баяндалған. Мұнда ауыл өмірі, көш жолдары, жоңғарлармен соғыс және рулар арасындағы саясат бар. Шын мәнінде, бұл – Ұлы дала өркениеті туралы жазылған ең негізгі көркем шығарма.
Революция, КСРО
«Тынық Дон», Михаил Шолохов
Бұл – Бірінші дүниежүзілік соғыс пен Азамат соғысы кезіндегі казак Григорий Мелеховтың тағдыры. Кітапта Ресей империясының қалай күйрегені қарапайым шаруалар мен сарбаздардың көзімен сипатталады. Мұнда «ақтар мен қызылдардың» арасындағы қанды соғыс пен сол заманның қатал шындығы анық көрсетілген.
«Өмір мен тағдыр», Василий Гроссман
Бұл – тағдырлары Сталинград шайқасында тоғысқан адамдар туралы роман. Кітапта соғыс кезіндегі кеңес қоғамының өмірі – майдан мен тыл, эвакуация мен лагерьлер, репрессиялар сипатталған. Онда адамдардың бір-бірінің үстінен арыз жазудан қалай қорыққаны, саясаттың ғылым мен армияны қалай бақылағаны айтылады. Егер сіз сталинизм мен нацизмнің арасындағы ұқсастықты түсінбесеңіз, тоталитарлық жүйелердің идеологиясы әртүрлі болғанымен, құрылымы жағынан бір-біріне өте ұқсас екенін түсінесіз. Осы себепті бұл кітапқа КСРО-да ұзақ уақыт бойы тыйым салынған.
«Живаго дәрігер», Борис Пастернак
Бұл – өмірі революция, Азамат соғысы мен кеңес өкіметінің орнаған кезімен тұспа-тұс келген дәрігер әрі ақын Юрий Живагоның хикаясы. Кітапты оқығанда сіз үлкен төңкеріске бір адамның көзімен қарайсыз. Идеологияның адам тағдырын қалай талқандайтынын, ескі құндылықтарды жойып, тұлғаны қалай өзгертетінін көресіз.
АҚШ / Жаңа дүние
«Желмен ұшқандар», Маргарет Митчелл
Бұл – АҚШ-тағы Азаматтық соғыс пен Оңтүстіктің қайта құрылған кезеңіндегі Скарлетт О’Хара мен оның отбасының хикаясы. Кітапта бай плантаторлар дәуірінің қалай аяқталғаны мен бұрынғы экономиканың қалай күйрегені анық суреттелген. Кешегі ақсүйектер күн көру үшін жанталасқан жандарға айналады. Билік қайта бөлініп, Оңтүстікті солтүстік әскері басып алады. Скарлетт – қиын шақта жауапкершілікті өз мойнына алып, отбасын асыраған әйелдердің символы. Алайда кітап толықтай объектив емес: ол ақ нәсілділердің көзқарасын көрсетеді және ескі Оңтүстік өмірін тым әдемілеп сипаттайды.
«Ашу-ыза шоқтары», Джон Стейнбек
Бұл – Ұлы депрессия кезінде жерінен айырылып, жұмыс іздеп Калифорнияға барған Джоудтар отбасының хикаясы. Кітап сол заманның ауыр шындығын – жаппай жұмыссыз жүру мен ашаршылықты, фермерлердің банкротқа ұшырауы мен отбасылардың қалай күйрегенін сипаттайды. Шығармада ірі корпорациялар мен банктердің ұсақ шаруаларды қалай ысырып шығарғаны мен Америка экономикасының қалай өзгергені баяндалады.
XIX–XX ғасырлар тоғысы, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін
«Жерминаль», Эмиль Золя
Жұмыссыз қалған Этьен Лантье Францияның кеншілер аймағына барып, шахтаға жұмысқа тұрады. Ол көп ұзамай ауыр тұрмысқа шыдамаған жұмысшылардың басын қосып, ереуіл бастайды. Кітапта шахтерлардың аянышты хәлі, балалардың қара жұмысқа салынуы және халықты тығырыққа тіреген аштық пен кедейлік еш боямасыз жазылған. Индустриялық төңкеріс зауыт пен техника әкелгенімен, оның зардабын қарапайым халық тартты. Шығармада жоқшылықтың қалай саяси күреске ұласқаны және алғашқы кәсіподақтардың қалай құрылғаны баяндалады. Золя бұл туындысы арқылы Еуропада жұмысшылар қозғалысы мен социализм идеясының неліктен соншалық тез тарағанын түсіндіреді.
«Бақытсыз Жамал», Міржақып Дулатов
Бұл – қазақ тіліндегі тұңғыш классикалық роман. Шығармада 15 жасар Жамал деген бойжеткеннің тағдыры баяндалады: оны байдың ақыл-есі кем ұлына тұрмысқа береді. Кітапта сол кездегі ауыл өмірі, болыс пен би сайлауының қалай өткені егжей-тегжейлі сипатталған. Автор өз дәуірі үшін батыл ой айтады: әйел адам құрмет пен өз таңдауын жасауға лайық. Романның желісіне Міржақып Дулатов Солтүстік Қазақстанда мұғалім болып жүргенде естіген шынайы оқиға негіз болған.
1920 жылдар: «Джаз дәуірі»
«Ұлы Гэтсби», Ф. Скотт Фицджеральд
Бұл – махаббатын қайтару үшін күн сайын салтанатты кештер өткізген миллионер Гэтсби туралы хикая. Кітап 1920 жылдардағы Американы сипаттайды. Ол кез – «дүркіреген жиырмасыншы жылдар» деп аталды: айнала толған джаз, «құрғақ заңға» қарамастан заңсыз ішімдік сатып, алыпсатарлықпен тез байыған «жаңа байлар» дәуірі. Бұл – ұлы депрессия басталар алдындағы соңғы «салтанатты кештің» көрінісі.
«Батыс майданында ешқандай өзгеріс жоқ», Эрих Мария Ремарк
Бұл – Бірінші дүниежүзілік соғысқа өз еркімен барған неміс мектеп оқушылары туралы хикая. Олар майданда нағыз соғыстың сұмдығын: окоптарды, газ шабуылы мен мағынасыз өлімді көреді. Роман соғыстың Еуропаны қалай күйреткенін, бұл қасіреттің болашаққа қалай әсер еткенін көрсетеді. Соғыстан аман қалғандар мүлдем басқа адам болып оралады. Осы кейіпкерлердің тағдыры арқылы майдангерлер буынының неліктен саяси радикалдарға айналғаны және соғыстан кейінгі Еуропаның қаншалық ауыр жарақат алғаны түсінікті болады.
1930-1940 жылдар: дағдарыс, фашизм, соғыс
«Әркім жалғыз өледі», Ханс Фаллада
Бұл – Берлинде тұратын ерлі-зайыпты Отто мен Элиза Хампельдің басынан өткен хикаясы. Майданда жалғыз ұлы қаза тапқан соң, олар нацистік режимге қарсы шығады. Олар қала ішіне үкіметке қарсы ашықхаттар тастайтын. Кітапта сол замандағы жаппай қорқыныш пен адамдардың бір-біріне сенімсіздігі егжей-тегжейлі сипатталған. Көршінің үстінен арыз жазу мен жақын адамнан күдіктену қалыпты жағдайға айналған. Қатал жүйе кез келген қарсылықты аяусыз жазалайтын. Сондықтан кейіпкерлердің бұл әрекеті өлімге бас тіккенмен бірдей.
«Қилы заман», «Қараш-қараш оқиғасы», Мұхтар Әуезов
Бұл жинаққа XIX ғасырдың соңынан бастап, 1940 жылдарға дейінгі қазақ тұрмысын суреттейтін туындылар енген. Онда Кеңес өкіметі орнаған тұстағы ел ішіндегі үлкен өзгерістер баяндалады. Жинақтың негізгі өзегі – 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс. Сол кезде патша үкіметі қазақтарды майдандағы қара жұмысқа алу туралы жарлық шығарып, бүкіл дала дүр сілкінеді. Әуезов бұл оқиғаларды жазу үшін Қарқара жәрмеңкесіне арнайы барып, көтеріліске қатысқан адамдармен кездескен. Сондықтан кітаптағы оқиғалар нақты куәгерлердің естеліктеріне негізделген.
Қырғи-қабақ соғыс, КСРО
«Иван Денисовичтің бір күні», Александр Солженицын
Кітапта ГУЛАГ тұтқыны Иван Денисовичтің бір-ақ күні баяндалады. Осы бір күн арқылы автор бүкіл лагерь өмірін көрсетеді: үскірік аяз, аштық және таңнан кешке дейінгі ауыр жұмыс. Бұл жай ғана түрме емес, мемлекеттің адамдарды күштеп жұмысқа салу үшін құрған қатал жүйесі болатын. Мұнда зорлық-зомбылық күнделікті үйреншікті жағдайға айналған. Солженицын адам баласының кез келген қиындыққа қалай бейімделетінін шебер суреттейді. Шығармада адам құқығының мүлдем жоқ екені және тұтқындардың тағдыры толықтай жүйенің қолында екені анық көрінеді.
«Болмыстың төзімсіз жеңілдігі», Милан Кундера
Бұл – 1968 жылғы Чехословакиядағы «Прага көктемі» мен елге кеңес әскерінің басып кірген кездегі бірнеше адамның тағдыры. Кітапта социалистік жүйені ішінен өзгертіп, халыққа еркіндік бергісі келген қысқа кезең мен әскер кіргеннен кейін бұл реформалардың қалай тас-талқаны шыққаны баяндалады. Кундера мынадай терең сұрақ тастайды: адам өмірі бір-ақ рет берілсе және әр шешім тарихта қайталанбаса, онда өмірдің еш салмағы жоқ «жеңіл» дүние болғаны ма?
