Голливуд жылдар бойы скандинав құдайлары мен ежелгі грек титандары туралы мифтерді экранға шығарып келеді. Ал қазақ мифологиясы да одан еш кем емес: ауқымды, терең әрі атмосфераға бай әлем. Оның кейбір оқиғаларын тіпті сөзсіз, тек визуал арқылы-ақ жеткізуге болады. Бір сөзбен айтқанда, кино мен анимацияға дайын тұрған материал.
Суретші әрі зерттеуші Дәурен Тасболатовтың айтуынша, мифология образдары – фэнтезиден бастап, хоррорға дейін кез келген жанрға оңай бейімдеуге болатын тірі әлем.
Өте қуатты әрі құдіретті Суын айғыр
Су жылқысы немесе Суын айғыр туралы аңыз кинематография үшін ең ұтымды сюжеттердің бірі бола алады. Себебі бұл аңызда мифке тән элементтері бәрі – су, экшн және табиғат күштерінің қақтығысы бар. Бұл «Аквамен» стилін еске түсіруі мүмкін, бірақ негізінде мұнда жазық дала мифологиясының рухы жатыр.
Аңыз бойынша, Суын айғыр жай ғана теңіз атбалығы емес. Оның денесі айдаһардай ұзын, балық қабыршағымен қапталған, ал басы жылқыға ұқсайды. Бұл – өте қуатты және құдіретті жаратылыс.
Дәурен Тасболатов:
«Мифте Суын айғыр Адай тұқымды жылқының, құрлықтағы және қанатты жылқылардың арғы атасы саналады. Аңыз бойынша, олар жағаға шығып, құрлықтағы жылқылармен будандасқанда, одан жүйрік, мықты, көкпен байланысы бар тұлпарлар туған».
Осы сәтті экранда оңай елестетуге болады. Көл жағасы, тыныштық денені шымырлатады. Силуэттер бір-біріне жақындайды, ал келесі кадрда жарқыраған қанаттар аспанға көтеріледі. Бұл – күтпеген өзгерістің, жаңа өмірдің алғашқы белгісі.
Қорқыт және оның қобызы
Қазақ және кеңес дәуіріндегі киноларда кейде Қорқыт бейнесі көрсетілген. Бірақ көп жағдайда оны қарапайым қария немесе кезбе күйші ретінде ғана бейнелеген. Ал мифологияда Қорқыт – әлдеқайда киелі тұлға. Ол жай кейіпкер емес, өмір мен өлімнің, әлем құрылымының архетиптік күші.
Зерттеушілер оның күн символикасымен және мәңгілік өмір идеясымен байланысын атап өткен. Осы тұрғыдан қарасақ, оның қобызы да жай музыкалық аспап емес. Ол – жаны бар, әлемдер арасындағы өткел, жолсерік.
«Аңызда қобыз тек аспап емес, әлемдер арасындағы байланысты жүзеге асыратын киелі нысан. Ал “Қобыздың көздері” деп аталатын айна тәрізді ойыстар зұлым рухтарды көруге мүмкіндік беретін портал ретінде сипатталады».
Тасболатовтың айтуынша, Қорқыт туралы аңыздардың өзі – дайын эпикалық фильмнің негізі.
«Қорқыт қырық жыл бойы өлімнің бейнесі саналатын жыланнан қашып, жер асты әлеміндегі “Қараөзен” деген мистикалық қара өзенге тап болғаны туралы миф бар. Ол жерде біркөзді Делбеген алыппен шайқасады. Тағы бір сюжетте Қорқыт Сырдарияның үстімен кілемде отырып, қобызын тартып ұшып өтеді».
Кинода Қорқыт бейнесі айбынды, салмақты, архетиптік деңгейде көрінуі керек. Даналық пен тылсым күш тоғысқан тұлға.
Көкше – жазық даланың тыныштығын күзетуші
Қазақ мифологиясында Көкше батыр емес, тепе-теңдіктің сақшысы. Ата-бабаларымыз оны жазық даланың тәртібін қадағалайтын, үйірлерді қорғайтын кәрі шопан немесе аса таяқ ұстаған салт атты бейнесінде елестеткен.
«Ол әрекет ететін кейіпкер емес. Ол бар болған кезде ғана далада тәртіп сақталады».
Көкше есімі Арал теңізінің көне атауы – Көкше теңізбен байланысты. Түркі салтында «көк» сөзі Тәңірмен тікелей ұштасады, сондықтан бұл образ сакралды, тіпті космостық мәнге ие болып есептеледі.
Кинода Көкшеге белсенді кейіпкер болудың қажеті жоқ. Оның жай бар болғанының өзі әсер қалдыра алады. Таңертеңгі тұман ішінде немесе күн батқанда шығатын үнсіз салт атты сияқты. Ол табындарды сырттай бақылап, еш із қалдырмай ғайып болады. Бұл кейіпкер тәртіп пен тепе-теңдік сездіреді. Дала өз-өзін бақылап тұрғандай әсер береді.
Аңыз бойынша, Көкшенің өз Суын айғыры болған. Бұл образды кинода кең панорамалық кадрлар арқылы әсерлі көрсетуге болады.
От ана мен Сүт ана – жойқындық пен өмірдің бастауы
Түркі мифологиясында мықты әйел образдары да бар. От ана мен Сүт ана – әлемнің екі түрлі күйін бейнелейді: от пен сүт, хаос пен жаңару, өлім мен өмір.
От ана – ежелгі қазақ мифологиясындағы ең көне әрі қарама- қайшылыққа толы образдардың бірі. Ол Май-ана, Жалмауыз кемпір есімдерімен де белгілі. Аңыз бойынша, ол – жойылу мен қайта туу үдерісінің бастауы. Оның нақты бейнесі жоқ: от, жер, түтін және кеңістік түрінде көрінеді.
«От ана – хаос пен тәртіпті қатар бейнелейтін амбивалентті образ. Мифтерде оның тазаруға және қайта тууға мүмкіндік беретін киелі қазаны бар».
Жас келіншектер От-анадан тылсым от алып, ошақтың иесіне айналады. Кинода бұл образды жалынның дыбысы, жарықтың қозғалысы арқылы жеткізуге болады. Бір көріністе от үрей туғызса, келесінде жылу мен қорған бола алады.
Сүт ана – сүттің, көктемнің және молшылықтың құдайы. Ол әлемнің жаңаруын бейнелейді. Көклен-ана немесе Көктем-кемпір атымен де белгілі.
«Көшпенділердің түсінігінде көктемнің келуі, кемпірқосақтың пайда болуы және сүттей жылы өзендердің ағуы Сүт анамен байланыстырылған. Осыған ұқсас образдар басқа да түркі халықтарында, ежелгі қытай мифтерінде де кездеседі».
Кинода Сүт ананың бейнесін тікелей көрсету міндетті емес. Оны қардың еруі, жазық даланы тұман басуы, кесенің сүтке толуы немесе тайдың дүниеге келуі арқылы беруге болады.
От ана мен Сүт ана біртұтас мифологиялық цикл сияқты: от пен жойқындықтан бастап, жарық пен жаңаруға дейінгі үдеріс. Олар жай кейіпкер емес, әлемді қайта-қайта жаңартып, тірілтіп отыратын күш.
Жазық дала аңыздары тек өткен тарихта қалған жоқ. Олар тек кітап пен ауызша әңгіме шеңберінен аса алмай келеді. Бұл образдарды продюссерлер мен сценаристер ойлап тапқан жоқ – оларды ата-бабаларымыз әлемді және оның тәртібін түсіндіру үшін бізге аманат еткен. Ал бүгінде сол мифтерге жан бітіріп, оларды кино тілі арқылы жаңа қырынан көрсетуге толық мүмкіндігіміз бар.
