Ойын-сауық●Музыка●Музыкаға рұқсат беретін және тыйым салатын әлем діндері

Музыкаға рұқсат беретін және тыйым салатын әлем діндері

6 қазан 2026
6 мин
Фото: Unsplash

Қазіргі адамның бір күнін музыкасыз елестету мүмкін емес. Құлаққаптағы сүйікті орындаушы, көліктегі радио, дүкен мен кафелердегі фондық музыка – бәрі де күнделікті өміріміздің ажырамас бөлшегіне айналған. Әр діннің музыкаға деген көзқарасы жер мен көктей. Бірінде ол діни рәсімдердің жүрегі саналса, екіншісінде оған ішінара шектеу қойылады немесе мүлде харам (күнә) деп танылады. Бұл айырмашылық немен байланысты?


Ислам


Музыка мәселесі исламда жиі талқыланатын тақырыптардың бірі. Сондықтан «мұсылмандарға музыка тыңдауға мүлде болмайды» деп кесіп айту дұрыс емес. Исламда музыкаға қатысты әртүрлі пікір бар. Кейбір діни ғалымдар музыкалық аспаптардың көпшілігін қолдануға болмайды деп есептейді. Ал басқа ғалымдар белгілі бір шарттар сақталса, музыка тыңдауға рұқсат деп санайды.


Құранда «музыка – харам» деп тікелей айтылған аят жоқ. Музыкаға қатаң тыйым салуды қолдайтындар өз пікірін көбіне хадистерге сүйеніп түсіндіреді. Олардың ойынша, егер музыкалық аспаптар тыйым салынған нәрселермен бірге аталса, онда аспаптарды қолдануға да тыйым салынуы мүмкін.


Бұл пікірталаста жиі айтылатын ұғымдардың бірі – ма‘азиф. Араб тілінде бұл сөз музыкалық аспаптар деген мағына береді. Музыкаға тыйым салуды жақтайтындар көбіне «Сахих әл-Бухари» (Мұхаммед Пайғамбардың (c.ғ.с.) сөздері мен іс-әрекеттері туралы хадистер жинағы) хадистер жинағындағы бір риуаятқа сүйенеді. Осы хадисті Мұхаммед Пайғамбардың (c.ғ.с.) замандасы Әбу Мәлік әл-Ашғари жеткізген:

«Менің үмбетімнің арасында зинаны, жібекті, шарапты және музыкалық аспаптарды рұқсат етілген деп санайтын қауымдар шығады».


Осы хадиске сүйеніп, кейбір діни ғалымдар музыкалық аспаптарға қатаң қарайды. Олардың түсіндіруінше, егер аспаптар Құран мен хадистерде немесе діни мәтіндерде ішімдік сияқты анық тыйым салынған нәрселермен бірге айтылса, онда оларды қолдануға да тыйым салынуы керек деп есептейді.


Бұл хадисті басқаша түсіндіретін ғалымдар да бар. Олардың пікірінше, мұнда кез келген ән мен музыкалық аспап емес, күнәға, ішімдікке немесе әдепсіздікке ұласатын ойын-сауық туралы айтылуы мүмкін.


Сондықтан олар үшін басты мәселе – аспаптың өзі емес. Әннің мазмұны, қандай ой айтатыны, қандай ортада орындалатыны және адамның мінез-құлқына қалай әсер ететіні маңызды.


Мысалы, кейбір ислам дәстүрлерінде музыкалық аспапсыз ән айтуға және дуфф қолдануға рұқсат етіледі. Дуфф – үлкен шеңберлі барабанға ұқсайтын дәстүрлі ұрмалы музыкалық аспап. Ол Таяу Шығыста, Кавказда және Орталық Азияда кең тараған. Әсіресе той мен мереке кезінде оны қолдануға рұқсат етіледі.


Мұсылман мәдениетінде нашид деп аталатын діни әндер де бар. Олар негізінен рухани, ғибраттық немесе тарихи мазмұндағы жырлар. Олар көбіне музыкалық аспапсыз немесе өте жеңіл сүйемелдеумен орындалады. Бүгінде нашидтер мұсылмандар арасында діни ой мен құндылықтарды ән арқылы жеткізудің кең тараған тәсілдерінің бірі саналады.

Дегенмен кейбір дін ғалымдары діни ән көңіл көтеру құралына айналып кетсе немесе кәдімгі эстрадалық музыкаға тым ұқсап кетсе, оған сын көзбен қарайды.


Исламда музыкаға қатысты жұмсақтау көзқарас та бар. Мысалы, Мысырдағы Дар әл-Ифта — діни-құқықтық мәселелерге түсінік беріп, пәтуа шығаратын ресми мекеме. Бұл ұйымның пікірінше, музыкалық аспаптың қолданудың өзі музыканы автоматты түрде харам етпейді. Ең бастысы – әннің не туралы екені, қандай жағдайда тыңдалатыны және оның адамға қандай әсер беретіні.


Күнделікті өмірде мұсылмандардың бұл мәселеге ойы әртүрлі. Біреулер музыкадан толық бас тартады, енді бірі рок не рэпті еркін тыңдайды, ал кейбірі тек белгілі бір әндерге шектеу қояды. Дегенмен көп жағдайда негізгі өлшем – музыканың мазмұны мен адамға әсері. Егер ол көпқұдайшылықты, ішімдікті, есірткіні, зорлық-зомбылықты немесе азғындықты дәріптесе, не адамды діни міндеттеріне немқұрайлы қарауға итермелесе, мұндай музыка ислам дінімен құпталмайды.

Католицизм


Католиктер музыкаға деген көзқарасы сәл өзгеше. Католик шіркеуі діни емес көпшілік тыңдайтын музыкаға тыйым салмайды. Алайда құлшылық кезінде орындалатын музыкаға белгілі бір талаптар қойылады.


Әуен – христиандық руханияттың ең көне бөлігінің бірі. Жаңа Өсиет парақтарында кездесетін забур жырлары мен гимндер осының айқын дәлелі. Христиандықтың алғашқы кезеңінде құлшылық жасау кезінде музыкалық аспаптан гөрі адам дауысына көбірек мән берілген. Өйткені сол кездегі христиандар өз құлшылығын Рим империясындағы пұтқа табыну рәсімдері мен ойын-сауықтан бөлек ұстағысы келген.


Уақыт өте келе шіркеу музыкасы дербес әрі бай мәдени дәстүрге айналды. Орган үні, хор, көпдауысты ән айту және Григориан хоралы (аспаптың сүйемелдеуінсіз орындалатын көне шіркеу әні) кеңінен тамыр жайды.


Дегенмен, шіркеу ішінде «әуен құлшылықтың түпкі мәнінен, ғибадатты театрландырылған сахналық қойылымға айналдырып жібермей ме?» деген теологиялық пікірталастар әлі де талқыланады. Мұндағы басты талап – музыка адамның назарын дұғадан аудармауы тиіс.


Католик шіркеуі музыканы «дұрыс» немесе «бұрыс» жанрларға бөліп қарамайды. Рок, джаз, рэп немесе поп-музыканың өзі жеке алғанда күнә деп саналмайды.


Православие


Православ шіркеуіндегі ғибадат рәсімдері тек адам дауысымен, яғни музыкалық аспаптардың сүйемелдеуінсіз (акапелла) орындалады. Алайда, бұл шіркеу скрипка немесе гитараны деп санамайды. Бар болғаны, православиелік құлшылық дәстүрінде аспаптық музыкаға тарихи тұрғыдан орын жоқ.


Мұның өзіндік теологиялық себептері бар. Православиелік хор Византия дәстүрінен бері тарады. Шіркеу үшін бастысы музыка емес, дұғаның сөзі. Адам дауысы жамағатты біріктіреді, ал аспаптар артық эмоция тудырып, дұғадан алаңдатуы мүмкін.


Бірақ, ғибадатханадан тыс жерде православие жалпы музыкаға үзілді-кесілді тыйым салмайды. Діни қызметкерлер мазмұны күмәнді немесе адам психикасына теріс әсер ететін әндерден аулақ болуға кеңес бергенімен, шіркеуде тыйым салынған музыкалық жанрлардың арнайы «қара тізімі» жоқ. Дегенмен, шын діндарлар қасиетті ораза кезінде кез келген әуенді тыңдаудан толықтай тыйылады.


Музыкалық аспаптардан бас тарту православиенің бай вокалдық мәдениетінің дамуына еш кедергі келтірген жоқ. Керісінше, византиялық сарындар, грузин полифониясы мен орыс хор өнері адам дауысының аспапсыз-ақ қаншалықты құдіретті әрі көркем болатынын дәлелдеп келеді.


Протестантизм


Протестанттарда жағдай әлдеқайда күрделірек, яғни музыкаға қатысты ортақ ұстаным жоқ деуге болады. Лютерандар, англикандар, баптистер, методистер, елуіншілер, пресвитериандар және басқа да протестанттық ағымдар бұл мәселеде әртүрлі қағидаларды ұстанады.


Мысалы, протестанттық қозғалыстың негізін қалаушы Мартин Лютер музыканы діни таным мен сенім негіздерін халыққа ұғындырудың ең қуатты құралы деп білді. Ол шіркеулік гимндерді өзі жазып, құлшылықты латын тілінде емес, халыққа түсінікті ана тілінде әндетіп айтуды қолдады. Осылайша, 1524 жылы жарық көрген алғашқы протестанттық әндер жинағы шіркеу ішінде жамағат болып ән айту мәдениетінің іргетасын қалады. 


Қазіргі протестанттық тәжірибедегі алуандық та осы реформалардан туындаған. Қазіргі таңда бір қауымда классикалық орган мен дәстүрлі хорал ойналса, екіншісінде гитара, барабан және толыққанды музыкалық бэнд өнер көрсетеді. Ал кейбір консервативті топтар аспаптан толықтай бас тартып, тек забур жырларын (псалом) ғана орындайды.


Заманауи музыка әсіресе евангельдік және елуіншілер қауымдарында кеңінен тамыр жайған. Олардың ғибадаттарында рок, поп, электронды аранжировкалар, тіпті хип-хоп сарындары да еркін қолданылады. Бұл бағытты жақтайтын теологтардың пікірінше, музыканың жанры ешқандай рөл атқармайды. Ең бастысы – мәтіннің мазмұны және әуеннің жамағатты ортақ дұғаға жұмылдыру.


Айтпақшы, мұндай құлшылық көріністерін фильмдерден де жиі көреміз: жамағат бірге ән айтады, қол соғады, билейді, бір-бірінің қолынан ұстайды және болып жатқан жағдайға эмоциясын ашық білдіреді.


Алайда бұл тәсілді сынайтындар құлшылықтағы тым концерттік атмосфера діни рәсімді шоуға айналдырып жіберуі мүмкін деп есептейді.


Иудаизм


Иудаизм музыкасының тарихы өте терең. Танахта, яғни иудаизмнің қасиетті жазбаларында, музыка мен дұға, діни мерекелер мен ғибадатханадағы қызметпен қатар жүреді. Мысалы, 150-забурда Құдайды мадақтауға арналған түрлі аспаптар аталады: керней, ішекті аспаптар, сыбызғы, барабан және басқалары. Иерусалим ғибадатханасында арнайы ұйымдастырылған музыкалық қызмет те болған.


Алайда б.з. 70 жылы римдіктер Екінші Иерусалим ғибадатханасын қиратқаннан кейін, яһудилердің музыкаға деген көзқарасы күрт өзгерді. Раввиндік дәстүрде осы тарихи трагедияны аза тұту белгісі ретінде әуенге қатысты арнайы шектеулер қалыптасты. 


«Ғибадатхана қирағаннан кейін иудейлерге музыкаға тыйым салынған» деу тым жалпылама әрі қатаң тұжырым болар еді. Қазіргі ортодоксалды ортада шектеулер әсіресе Шаббат кезінде, яғни иудаизмдегі қасиетті сенбі күні, сондай-ақ кейбір аза тұту кезеңдерінде ғана қатаң сақталады. Ал қалған уақытта той әндері, діни музыка, забурлар және зайырлы музыканың сан алуан түрі кеңінен қолданылады.


Қазіргі иудаизмдегі музыкалық еркіндік қауымның бағытына қарай өзгереді. Ортодоксалды топтар ежелгі ережелерді қатаң ұстанса, консервативті қауымдар дәстүрлі әуенді заманауи ырғақтармен шебер ұштастырады. Ал реформаторлық синагогалардың ішінде орган, фортепиано мен гитараның үні жиі жаңғырып тұрады. 


Индуизм


Егер әлемде музыка мен дін ешқандай кедергісіз, табиғи тұтастықта өмір сүретін дәстүрді іздесек, индуизм – соның ең жарқын мысалы. Бұл сенімде әуен сонау көне дәуірден бері ғибадаттың ажырамас бөлшегі саналады. Ежелгі Үндістанның төрт қасиетті жазбасының бірі – Самаведада құлшылыққа арналған гимндер мен діни әуендер терең сипатталған. Уақыт өте келе мантра, бхаджан және киртан секілді рухани жырлар қалыптасып, вокалдық өнер ғибадатхана рәсімдерінің жүрегіне айналды. 


Бұл дәстүрде музыкалық аспаптарға жай ғана рұқсат етіліп қоймай,  олардың әрқайсысысының қасиетті символдық мәні бар. Мәселен, Сарасвати дәстүрлі ішекті аспабы – винамен, Кришна сиқырлы сыбызғымен (флейта), ал Шива шағын дамару барабанымен бейнеленеді. Мұнда музыка мен діни мәдениеттің біте қайнасқаны соншалық, оларды бір-бірінен бөліп қарау мүмкін емес. 


Десе де, индуизмде кез келген әуенге шектеусіз рұқсат берілген деу қате. Әрбір ғибадатхана, рухани ұстаз (гуру) немесе діни қауым өз ішінде белгілі бір ережелер бекіте алады, мұндайда әннің мәтіні мен мазмұны басты рөл атқарады. Алайда, басқа консервативті діндердегідей, мұнда музыка өнеріне немесе аспаптарға тыйым мүлде кездеспейді.


Буддизм


Буддизмнің музыкаға қатысты ұстанымы өзіндік ерекшелігімен көзге түседі. Бұл ілімді талдағанда, монастырь монахтарына (тақуаларға) арналған қатаң ережелер мен қарапайым халықтың өмір салтын бір-бірімен шатастырмау өте маңызды. Ерте буддизм дәстүрінде әуен, би және өзге де дүниеуи ойын-сауықтар адам санасын медитациядан алаңдататын кедергі ретінде қабылданған. Сондықтан монахтардың ән айтуына, аспаптарда ойнауына немесе сауық кештеріне қатысуына нақты шектеулер қойылған. Алайда, бұл талап кез келген буддист музыкадан өмір бойы бас тартуы керек дегенді білдірмейді. 


Қарапайым діндарларға қойылатын шарттар әлдеқайда жеңіл. Керісінше, буддизм тамыр жайған елдерде өте бай музыкалық мәдениет қалыптасқан. Ғибадатханалардағы діни сарындар, қоңырау сыңғыры, алып гонг, барабан және өзге де ғұрыптық аспаптар кеңінен қолданылады. Мәселен, Тибет дәстүрінде әуен діни рәсімнің ең басты элементтерінің бірі саналады. 


Діндер музыкаға неге шектеу қояды?


Осы діни дәстүрлерді салыстырып қарасақ, дау көбіне музыканың өзінен емес, оның адамға қалай әсер ететінінен туатынын байқауға болады. Мысалы, тақуалық пен нәпсіні тыюға мән беретін кей дәстүрлерде адамды шектен тыс рақатқа бөлейтін дүниелерге сақтықпен қарайды. Кей дін ғалымдары музыка адамды құлшылықтан, дұғадан немесе басқа діни міндеттерінен алыстатса, оны құптамайды. Музыканың қай жерде, қандай ортада орындалатыны да маңызды. Тарихта музыка көбіне той-думан, ішімдік, би және басқа ойын-сауықпен қатар жүрген. Сондықтан кей діни ортада оған сақтықпен қарау осы жағдайлармен де байланысты.


Тағы бір маңызды нәрсе – бір жерде орынды болған музыка басқа ортаға сай келмеуі мүмкін. Мысалы, адамның үйде тыңдайтын әні католик месcасына немесе православие құлшылығына жарамайды. Иудаизмде музыкаға қатысты ұстанымға Шаббат пен аза тұту кезеңдері әсер етеді. Буддизмде монахтарға қойылатын талаптар қарапайым дін ұстанушыларға қарағанда қатаңырақ болуы мүмкін. Ал исламда музыканы бағалағанда әннің мәтіні, қолданылған аспап және оның қандай жағдайда орындалғаны ескеріледі. Яғни көп жағдайда мәселе «музыкаға бола ма, болмай ма?» деген бір ғана сұраққа тірелмейді. Не тыңдалады, қай жерде тыңдалады және ол адамға қалай әсер етеді – негізгі мәселе осы. 

Бөлісу: