Сіз күн сайын жаңалық оқып, әлемде болып жатқан оқиғалардан хабардармын деп ойлайсыз. Бірақ әлеуметтік желіде қандай ақпарат көретініңізге өз әрекеттеріңіз де әсер ететінін білесіз бе? Мысалы, біреуге жазылдыңыз, белгілі бір жаңалықты ашып оқыдыңыз немесе қандай да бір бейнені ұзақ қарадыңыз. Әлеуметтік желінің алгоритмдері осы әрекеттеріңізді ескеріп, сізге ұқсас ақпараттарды көбірек ұсына бастайды. Осылайша, уақыт өте келе сіз көбіне өз қызығушылығыңыз бен көзқарасыңызға сай келетін ақпаратты көресіз. Ал басқа пікірлер мен жаңалықтар назардан тыс қалуы мүмкін.
Мұны ақпараттық көпіршік деп атайды. Ол қалай пайда болады? Неліктен біз көбіне өз пікірімізге жақын ақпаратты көреміз? Бұл туралы ғылыми зерттеулер не дейді? Ендеше, осы сұрақтарға жауап іздеп, ақпараттық көпіршіктен шығу жолдарын қарастырайық.
Ақпараттық көпіршік дегеніміз не?
«Ақпараттық көпіршік» (filter bubble) терминін 2011 жылы интернет белсендісі Эли Паризер ұсынған. Бұл ұғымның мәні қарапайым: әлеуметтік желілер мен интернет платформалары біздің қызығушылықтарымызға қарай ақпарат ұсынады. Мысалы, қандай жаңалықтарды оқитынымызды, қандай бейнелерді көретінімізді және қандай жазбаларға назар аударатынымызды ескереді. Соның нәтижесінде біз өз көзқарасымызға жақын ақпаратты жиі көріп, басқа пікірлерден алшақтай бастаймыз. Ақпараттық көпіршік туралы түсінік осылай қалыптасып, қоғамда кең тарады.
Алайда ғалымдардың зерттеулері бұл мәселенің біз ойлағаннан күрделірек екенін көрсетті. 2015 жылы Facebook зерттеушілері АҚШ-тағы 10 миллионнан астам қолданушының әрекетін зерттеген. Олар адамның басқа көзқарастармен танысуына ең алдымен өзінің таңдауы әсер ететінін анықтады. Мысалы, кіммен дос боламыз, кімге жазыламыз, қандай жаңалықтарды оқимыз? Мұның бәрі бізге ұсынылатын ақпаратқа ықпал етеді. Әлеуметтік желінің алгоритмдері де белгілі бір рөл атқарады. Бірақ зерттеу нәтижесінде адамның өз таңдауы көбірек әсер ететіні белгілі болды. Яғни ақпараттық көпіршікті өзіміз қалыптастырамыз, ал алгоритмдер оны күшейте түседі.
Қызығы, шынайы өмірде де біз көбіне өзімізге ұқсас адамдармен араласамыз. Зерттеулерге сәйкес, интернетте әртүрлі пікірлерді кездестіру мүмкіндігі күнделікті өмірге қарағанда жоғары болуы мүмкін. Ал көршілеріміздің, әріптестеріміз бен туыстарымыздың ой-пікірлері көбіне бір-біріне жақын келеді. Басқаша айтқанда, интернетте түрлі көзқарастарды оқығанымызбен, күнделікті өмірде көбіне өзімізбен пікірлес адамдармен сөйлесеміз.
Сондықтан ақпараттық көпіршіктің пайда болуына тек интернет кінәлі деуге болмайды. Әлеуметтік желілер біздің ақпарат таңдау әдетімізді күшейтеді. Ал мұндай әдеттер интернет пайда болғанға дейін де болған.
Ақпараттық көпіршік бірнеше фактордың әсерінен пайда болады. Олардың әрқайсысы бізге әртүрлі жолмен ықпал етеді. Сондықтан бір нәрсені өзгерткенімізбен, мәселе толық шешілмеуі мүмкін. Мысалы, әлеуметтік желідегі ұсыныстарды өшірсеңіз де, өзіңізбен пікірлес адамдармен ғана араласуыңыз мүмкін. Немесе басқа көзқарастағы адамдарға жазылғаныңызбен, бұрынғыдай тек өз пікіріңізге сай келетін жаңалықтарды оқи беруіңіз мүмкін.
Ақпараттық көпіршіктің қалай пайда болатынын жақсы түсіну үшін оны төрт бөлікке бөліп қарастырайық.
Біріншісі – кіммен сөйлесетінімізді, кімге жазылатынымызды және қандай ақпарат оқитынымызды өзіміз таңдаймыз.
Екіншісі – олар біздің нені ұнататынымызды бақылап, соған ұқсас жазбаларды көбірек көрсетеді.
Үшіншісі – күн сайын тым көп ақпарат көргенде, адам жаңалық оқудан шаршайды. Соның салдарынан кейбір тақырыптарға назар аудармай, тек өзіне қызықты ақпаратты ғана таңдай бастайды.
Төртіншісі – жаңалық тарататын басылымдар бір-бірінің жұмысын бақылап, көбіне бірдей тақырыптарды жариялайды. Сондықтан әртүрлі сайтқа кірсек те, ұқсас жаңалықтарды көруіміз мүмкін.
Ақпараттық көпіршіктің әр бөлігіне әсер етудің өз жолы бар. Мысалы:
бірінші жағдайда әдетімізді өзгертіп, басқа пікірдегі адамдармен де араласқан пайдалы.
Екінші жағдайда әлеуметтік желінің баптауларын өзгертіп, жаңа ақпарат арналарына жазылуға болады.
Үшінші жағдайда жаңалық оқуға бөлетін уақытты реттеу қажет.
Төртінші жағдайда әртүрлі дереккөзден оқыған дұрыс. Мақаланың соңында осы төрт бағыт бойынша нақты кеңестер ұсынамыз.
Бірінші фактор: өз таңдауымыз
Әлемде ақпарат өте көп. Оның бәрін бірдей қабылдап, түсіну мүмкін емес. Сондықтан миымыз артық күш жұмсамау үшін өзімізге таныс, түсінікті әрі көзқарасымызға сай келетін ақпаратты таңдауға бейім. Бұл тек интернетте ғана емес, күнделікті өмірде де кездеседі. Мысалы, әріптестеріңізбен түскі ас ішіп отырғанда, кеше естіген пікірлерді бүгін де естуіңіз мүмкін.
Мұндай ортада жүргенде біз өз көзқарасымызды көпшіліктің пікірі деп қабылдай бастаймыз. Психологияда бұл құбылыс «жалған келісім әсері» деп аталады. Яғни айналамыздағы адамдардың бәрі бізбен бірдей ойласа, өзгелер де солай ойлайды деп сенеміз. Ең қызығы, өзіміздің ақпараттық көпіршіктің ішінде жүргенімізді байқамаймыз. Өйткені бізге бәрі шынайы өмірдің көрінісі сияқты болып көрінеді.
Екінші фактор: ақпарат ағыны
Әлеуметтік желілер алгоритмдері біздің назарымызды ұзақ ұстайтын ақпаратты көбірек көрсетеді. Ал адамның назарын көбіне күшті эмоция тудыратын жазбалар аударады. Үш өзекті саяси тақырыпқа қатысты 500 мыңнан астам жазбаны талдаған зерттеу осыны көрсеткен. Жазбадағы адамгершілік құндылықтарға қатысты эмоциялық сөздердің әрқайсысы оның таралуын шамамен 20%-ға арттырған. Әсіресе мұндай жазбалар бір көзқарасты ұстанатын адамдар арасында жылдам таралған. Яғни адамдар өз пікірлестерінің ашу-ызасын тудырған ақпаратты басқалармен жиі бөліседі.
Жалған ақпарат одан да жылдам таралады. Ғалымдар 2006–2017 жылдар аралығында Twitter желісінде жарияланған 126 мыңға жуық жаңалықтың таралуын зерттеген. Нәтижесінде жалған жаңалықтардың шынайы ақпаратқа қарағанда шамамен 70%-ға жиі бөлісілгені анықталған. Ал шынайы жаңалықтың 1500 адамға жетуі үшін жалған ақпаратқа қарағанда шамамен алты есе көп уақыт қажет болған. Бір қызығы, бұған боттар себеп болмаған. Зерттеушілер боттарды есептен алып тастағаннан кейін де нәтиже өзгермеген. Демек, жалған ақпаратты көбіне адамдардың өздері таратады. Өйткені ерекше, күтпеген немесе таңғалдыратын жаңалықтар олардың назарын көбірек аударады.
Мұның адам ағзасының ерекшеліктерімен де байланысы бар. Ғалымдар 17 елден келген 1156 адамның қатысуымен тәжірибе жүргізген. Қатысушыларға BBC жаңалықтарын көрсетіп, олардың ағзасы қалай әсер ететінін бақылаған. Нәтижесінде жағымсыз жаңалықтар жағымды немесе бейтарап ақпаратқа қарағанда күштірек реакция тудырған. Бұл жағдай барлық зерттелген елде байқалған. Алайда адамдар мұндай жаңалықтарды әртүрлі қабылдаған. Яғни жағымсыз ақпарат әр адамға әрқалай әсер етеді.
2023 жылы Science ғылыми журналында АҚШ-тағы 2020 жылғы сайлау кезінде жүргізілген зерттеу жарияланды. Зерттеу барысында ғалымдар Facebook пен Instagram қолданушыларына үш ай бойы жазбаларды алгоритм арқылы емес, жарияланған уақытына қарай көрсеткен. Нәтижесінде адамдар көретін ақпарат өзгерген. Саяси жаңалықтар мен сенімсіз дереккөздерден алынған материалдар көбейген. Ал дөрекі жазбалар азайған. Сонымен қатар қолданушылар бұрын сирек араласатын достарының жазбаларын жиі көре бастаған. Әлеуметтік желіде өткізетін уақыты да айтарлықтай қысқарған. Бірақ адамдардың саяси көзқарастары мен өзге пікірдегі адамдарға деген көзқарасы өзгермеген. Яғни алгоритмдер қандай ақпарат көретінімізге әсер етеді, бірақ біздің ойымызды міндетті түрде өзгертпейді.
Үшінші және төртінші фактор: жаңалықтардан шаршау және ақпараттың қайталануы
Ақпарат ағыны адамдарды шаршатады. 2023 жылғы зерттеу бойынша, әртүрлі елдердегі адамдардың 36%-ы жаңалықтарды жиі оқымауға тырысқан. Бұл 2017 жылмен салыстырғанда 7 тармаққа көп. Жаңалықтарды оқудан бас тартатын адамдардың үштен бірі жаңалықтар көбіне көңіл күйді түсіреді және бір ақпарат қайта-қайта қайталанады деген. Бір қызығы, қазір ақпарат өте көп болса да, адамдар одан қашқақтай бастады. Бірақ әлеуметтік желіде тек өздерінің қалыптасқан көзқарасын қолдайтын ақпарат көздерін ғана қалдырады.
Төртінші фактор туралы сирек айтылады. Ол – ақпарат құралдарының жұмысы. Журналистер мен редакторлар әріптестерінің жарияланымдарын оқып, бақылап отырады. Сондықтан жаңалықтардың тақырыптары жиі қайталанады. Кеше бір басылымда көпшіліктің назарын аударған жаңалық бүгін басқа басылымда жариялануы мүмкін. Мұны байқау үшін бір күнде бірнеше ақпарат құралының басты беттерін салыстыру жеткілікті.
Қазақстандағы жағдай қандай?
Қазақстанда да ақпараттық көпіршіктің өз ерекшеліктері бар. 2026 жылдың ақпан-наурыз айларында Demoscope ұйымы MediaNet үшін 1100 адамнан сауалнама алған. Нәтижесінде қазақстандықтардың 55,9%-ы әлеуметтік желілерді негізгі екі жаңалық көзінің бірі деп атаған. Ал теледидар мен интернет сайттарын шамамен 30%-ы таңдаған. Ең танымал платформалар – Instagram (58%) мен TikTok (39%). Telegram-ды қолданатындар үлесі – 16%. Демек, қазақстандықтардың көпшілігі жаңалықтарды әлеуметтік желідегі қысқа бейнелер мен жазбалардан біледі. Ал қандай ақпарат көретінін көбіне алгоритмдер анықтайды.
Екінші ерекшелік – тілге байланысты. Сауалнамаға қатысқандардың 76,5%-ы жаңалықтарды қазақ тілінде оқиды. (Оның 45,4%-ы негізінен қазақша, ал 31,1%-ы қазақша және орысша бірдей оқиды). Тек орыс тілінде оқитындар – 21,1%. Екі тілде ақпарат алатын адамдар көбірек жаңалықпен танысады. Ал бір тілде ғана оқитындардың ақпарат алу мүмкіндігі шектеулі болады.
Үшінші ерекшелік – ақпаратқа деген сенім. Сауалнамаға қатысқандардың 57%-ы мемлекеттік БАҚ-қа, 37%-ы жекеменшік БАҚ-қа сенеді. Ал үштен екісі блогерлер мен танымал адамдар тарататын ақпаратқа сенімсіз қарайды. Соған қарамастан, әлеуметтік желілер негізгі ақпарат көзі болып отыр. Респонденттердің тек 47%-ы ақпаратты өзгелерге жібермес бұрын тексеретінін айтқан. Демек, жартысынан көбі ақпаратты тексермей таратуы мүмкін. Осылайша, тез таралған ақпарат көпшілікке белгілі жаңалыққа айналады.
Неліктен өзге көзқарастағы адамдарды оқу әрдайым нәтиже бермейді?
Ақпараттық көпіршіктен шығудың кең тараған жолдарының бірі – өзіңізбен келіспейтін адамдардың жазбаларын оқу. Бір қарағанда, бұл пайдалы кеңес сияқты. Алайда зерттеулер оның әрдайым көмектеспейтінін көрсеткен.
2018 жылы жарияланған зерттеуде қатысушылар бір ай бойы саяси қарсыластарының жазбаларын көрсететін Twitter-ботқа жазылған. Нәтижесінде либералдардың жазбаларын оқыған республикашылдардың консервативті көзқарасы одан әрі күшейген. Ал консервативті жазбаларды көрген демократтардың либералдық ұстанымы аздап күшейгенімен, бұл өзгеріс айтарлықтай маңызды болмаған.
Яғни басқа көзқараспен танысу адамның өз пікірін өзгертуіне міндетті түрде әсер етпейді. Кей жағдайда ол, керісінше, адамның бұрынғы сенімін одан әрі нығайта түседі.
Адамға өз көзқарасына қайшы келетін дәлелдер көрсетілсе, ол кейде өз пікіріне бұрынғыдан да қатты сенуі мүмкін. Ғалымдар мұны «бумеранг әсері» деп атайды. Яғни нақты деректер адамның ойын өзгертудің орнына, оның бұрынғы сенімін күшейтуі мүмкін. Алғашқы зерттеулерде мұндай жағдайлар байқалған. Сондықтан бұл құбылыс интернеттегі пікірталастардың неге нәтиже бермейтінін түсіндіру үшін жиі айтылатын болды.
Алайда кейін ғалымдар бұл құбылысты кеңірек зерттеген. 10 мыңнан астам адам қатысқан бес тәжірибеде қоғамда көп пікірталас тудыратын 52 тақырып қарастырылған. Қатысушыларға өз көзқарастарына қайшы келетін нақты мәліметтер берілген. Бірақ зерттелген тақырыптардың ешқайсысында «бумеранг әсері» байқалмаған. Керісінше, адамдар жаңа деректерді қабылдап, өз пікірлерін өзгертуге дайын болған. Осы нәтижелерге сүйенген ғалымдар «бумеранг әсері» бұрын ойлағандай тұрақты түрде байқалмайды деген қорытындыға келген.
Бір зерттеуде адамдар өз көзқарастарын бұрынғыдан да қатты ұстанса, екіншісінде пікірлерін өзгерткен. Неліктен нәтижелер әртүрлі болды? Мұны екі себеппен түсіндіруге болады.
Біріншіден, зерттеулерде адамдарға ұсынылған ақпарат әртүрлі болған. Бірінде нақты деректер көрсетілсе, екіншісінде өзге пікірдегі адамдардың жазбалары берілген. Мысалы, «Бұл көрсеткіш дұрыс емес» деген түзетуді қабылдау оңайырақ. Ал адамның қоғамдағы орнына немесе өзін белгілі бір топтың мүшесі ретінде сезінуіне қатысты басқа көзқараспен келісу әлдеқайда қиын. Екіншіден, әлеуметтік желіде бір ай бойы қарсы пікірдегі адамдардың эмоцияға толы жазбаларын оқу мен сенімді дереккөзге сүйенген бір хабарламаны көрудің әсері бірдей емес.
Ақпараттық көпіршіктен қалай шығуға болады?
Тіпті кішкентай өзгерістің өзі айтарлықтай нәтиже беруі мүмкін. 2020 жылы жарияланған зерттеуге Facebook-тің 2743 қолданушысы қатысқан. Олар 2018 жылғы сайлау алдында бір ай бойы аккаунттарын пайдаланбаған. Нәтижесінде қатысушылар жаңалықтарды бұрынғыдан аз білгенімен, саяси көзқарастарындағы алшақтық азайған. Сонымен қатар өздерін бақыттырақ сезініп, мазасыздықтары төмендеген. Күн сайын шамамен бір сағат бос уақыттары пайда болған.
Тәжірибеден бірнеше апта өткен соң да қатысушылар Facebook-ті бақылау тобымен салыстырғанда шамамен 22%-ға аз пайдаланған. Дегенмен зерттеу нәтижесін бүкіл қоғамға қатысты деп айту қиын. Себебі қатысушылардың көбі жастар, жоғары білімді және солшыл саяси көзқарасты ұстанатын адамдар болған.
Ақпараттық көпіршіктен шығудың бес жолы бар.
Диагностика. Соңғы он маңызды жаңалықты қайдан білгеніңізді жазып шығыңыз. Содан кейін тізімге назар аударыңыз. Басқа тілдегі немесе өңірдегі ақпарат жетіспей ме? Әртүрлі жастағы адамдардың пікірі бар ма? Ресми құжаттарды, статистиканы және сөздердің толық мәтіні қамтылған ба? Әлде деректерде тек біреудің пікірі ме?
Ақпарат көздерін өзгертіңіз. Алгоритм ұсынатын жазбалардың орнына жаңалық агенттіктеріне, электрондық таратылымдар мен RSS арналарына жазылыңыз. Нақты деректерге сүйенетін ақпарат көздерін таңдаңыз. Хабарламалардың ескертулерін өшіріп, жаңалықтарды күніне бір-екі рет оқыңыз.
Өзге пікірдегі 3–5 адамды таңдаңыз. Көзқарасыңыз сәйкес келмесе де, сенім артатын адамдардың жазбаларын оқыңыз. Олардың пікірін дұрыс түсінгеніңізді тексеру үшін өз сөзіңізбен айтып көріңіз.
Өзіңізге басқа сұрақтар қойыңыз. «Бүгін не болды?» деудің орнына «Шын мәнінде не өзгерді?», «Қандай дәлел менің пікірімді өзгерте алады?» және «Менің бұған сенгенім кімге тиімді?» деп ойланыңыз.
Экран уақытын шектеңіз. Ақпараттық көпіршік көбіне ақпараттық емес, әлеуметтік. Басқа қалада тұратын, өзге мамандық иесі немесе басқа буын өкілімен сөйлесу әлеуметтік желіде он адамға жазылғаннан да пайдалы болуы мүмкін.
Бір апталық жоспар
Жоғарыдағы бес кеңесті ұмытып кетпеу үшін оларды аптаның әр күніне бөліп көрейік. Бұл әлеуметтік желіден бас тарту емес, өз әдеттеріңізді өзгертуге арналған бір апталық тәжірибе. Күн сайын бірнеше минуттан жарты сағатқа дейін уақыт алатын бір шағын тапсырманы орындайсыз. Жаңалықтарды оқуды тоқтатпай, тек ақпарат алу тәсілін өзгертесіз. Алдымен қандай ақпаратты таңдайтыныңызды бақылайсыз. Кейін әлеуметтік желідегі ақпарат ағынын, соңында жаңалық оқу жиілігі мен ақпарат көздерін реттейсіз.
Дүйсенбі. Ақпарат алатын он дереккөзді жазып, қандай ақпарат жетіспейтінін анықтаңыз.
Сейсенбі. Жаңалық қосымшалары мен жаңалық арналары бар мессенджерлердің хабарламаларын өшіріңіз.
Сәрсенбі. Жеке пікір қоспай, нақты ақпарат тарататын бір агенттікке немесе электрондық таратылымға және басқа тілдегі бір ақпарат көзіне жазылыңыз.
Бейсенбі. Өзіңізбен пікірі сәйкес келмейтін, бірақ құрметтейтін екі адамды тауып, әрқайсысының бір материалын оқыңыз.
Жұма. Кез келген ақпаратты өзгелерге жібермес бұрын оның бастапқы дереккөзін табыңыз.
Сенбі. Әлеуметтік желідегі ақпарат ағынынан бір күн демалыңыз. Серуендеңіз, жақындарыңызға қоңырау шалыңыз немесе кітап оқыңыз.
Жексенбі. Аптаны қорытындылап, барлық жаңалықтан хабардармын деген түсінігіңіздің қалай өзгергенін бағалаңыз.
Ақпараттық көпіршіктен толық шығу мүмкін емес. Себебі әр адам ақпаратты өз көзқарасы арқылы қабылдайды. Бастысы – мұны түсініп, басқа пікірлерге де назар аудару. Бірақ барлық пікірді бірдей дұрыс деп қабылдауға болмайды.
Адам өзіне таныс ақпаратты оқып, өзімен пікірлес адамдардың ортасында жүргенде өзін жайлы сезінеді. Ал басқа көзқарастар мен жаңа деректерге бет бұрғанда, бастапқыда бәрі күрделірек көрінуі мүмкін. Тіпті бұрын түсінікті болған дүниеге күмәнмен қарай бастайсыз. Бұл – қалыпты.
